بسم الله الرحمن الرحیم

وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢٩)

به استناد مطالعات علمی انجام یافته این مجموعه با توجه به واحدهای مختلف آن وحالت غار مانندش به یک معبد مهری شباهت دارد .و قدمت آن احتمالا به دوره اشکانیان (تقریبا ۲۴۸ سال قبل از میلاد مسیح علیه السلام-تقریبا۲۵۰۰ سال پیش )میرسد.

ولی کتیبه های حجاری شده بنا متعلق به زمانی است که این نیایشگاه بعنوان خانقاه و زاویه مورد استفاده اهل تصوف (رویدادها : سفر برادران شرلی به ایران و تأسیس کارخانه‌های توپ سازی به کمک آنها – پیروزی بر ازبکان – انتقال پایتخت ایران از قزوین به اصفهان - جنگهای بیست و سه ساله ایران و عثمانی و پیروزی ایران ) (تقریبا ۹۰۷ هجری قمری - ۵۲۶ سال قبل )قرارگرفته است.

پیشینه مهر پرستی ونیایشگاه مهری ورجووی مراغه

                                                                                                                         نادره شجاع دل ۱

   اشاره                                                                                                                                                     نسیم علیپور ۲

خطه آذربایجان که در شمالغرب سرزمین پهناور ایران واقع شده است به دلیل پیشینه تاریخی و طبیعت کوهستانی خود مجموعه ای از زیباترین نمونه های معماری صخره ای را در خود جای داده است . که شامل معابد مهری ، آرامگاههای مادها ، قلعه های تمدن اورارتو و... می باشند.

معابد مهر ورجوی مراغه ، قدمگاه آذرشهر و اباذر نیر اردبیل از مهمترین مهرابه های شناخته شده در ایران میباشند که در شمالغرب کشور واقع گردیده است .

پیشینه تاریخی معبد مهر ورجووی

با استناد به مطالعات علمی انجام یافته این مجموعه با توجه به واحدهای مختلف آن وحالت غار مانندش به یک معبد مهری شباهت دارد .و قدمت آن احتمالا به دوره اشکانیان میرسد.ولی کتیبه های حجاری شده بنا متعلق به زمانی است که این نیایشگاه بعنوان خانقاه و زاویه مورد استفاده اهل تصوف قرارگرفته است.(قرن هشتم ه ق)مشخصه معماری صخره ای تا دوران هخامنشی سطوح مسطح وراست گوشه بدون خطوط منحنی چه در درگاهها وچه در پوشش سقفها میباشد  واین همان نقطه ای است که مارا به پیشینه معبد مهر ورجووی وبه دوره اشکانی رهنمون میشود .مقایسه معبد مهر ورجووی با دو نمونه مشابه خود نیایشگاه اباذر ونیایشگاه قدمگاه این امر را محقق میگرداند که این سه بنا به لحاظ طبیعی ، فرم پلان وفضای داخلی اشتراک های انکار ناپذیری را دارند .

هرسه این مورد در سنگ آهک نه چندان سخت ودر منطقه کوهستانی ودور از سرو صدا ودر مکان پاکی چون کوه کنده شده اند نمونه های بارز ومشخص این گونه معماری را  میتوان در دیگر نواحی ایران وجهان سراغ گرفت .باید اذعان کرد که میترائیسم در ایاران در شیوه های خود بایستی تفاوت هایی با دیگر سرزمین ها از جمله اروپا داشته باشد.زیرا که شیوه اجرای مراسم مذهبی در هر منطقه رنگ وبوی فرهنگ وسلیقه مردم آن را به خود میگیرد .امام اینها باهم اشتراکهایی نیز داشته اند .

دردوره اسلامی بویژره در قرون ششم تا قرون هشتم هجری به معماری صخره ای توجه ویژه ای شده واز آثار باقیمانده از روزهای گذشته مجدد استفاده شده است . برای این مسئله ۲ دلیل عمده ذکر شده است :

۱- عرفا ومشایخ برای عزلت گزینی و تهذیب نفس وبه تبعیت از غار گزینی پیامبر(ص) به غارهای طبیعی ومصنوعی روی میاوردند . عرفا وصوفیان معروفی سالیان درازی در مغارات به سر برده اندبه طوری که در تاریخ فرقه ای از صوفیان موسوم به ((اشگفتیه)) وجود داشته اند که در شکاف کوهها ومغارات زندگی میکرده اند (کیانی، تاریخ خانقاه در ایران ،ص ۸۶) دراویش صوفیه از تمام آثار کنده شده در دل صخره و بوشژه معابد استفاده کرده اند . صاحب روضه الجنان مینویسد: در بعضی کتب معتبره مسطور است که مستحب است به مساجد قدیمیه وصوامع وخلوات اکابر واولیا رفتن وبه صدق توجه از آنها فیض گرفتن از انزوای حضرت پیامبر(ص).

۲- در تاریخ یمنی نکته ای وجود دارد که نشانگر گسترش معماری صخره ای وتوجه به آن از قرن ششم هجری به بعد است در این کتاب نقل شده است که در سال ۵۸۲ هجری وحشت عظیمی بر مردم مستولی شده بود مبنی بر اینکه موسم قیامت در این سالها خواهد بود وطوفان عظیمی سراسر زمین را فرا خواهد گرفت چرا که از پیامبر صل الله علیه وآله وسلم آلاف تحیه و الثناء پرسیده بودند : معنی القیامه چیست و چند بار مراجعت کردند و همین جواب را دادند زیرکان در این لفظ تامل کردند وبه حساب جمل انداختند واز حروف این کلمه ۵۸۲عدد حاصل شد واین عدد موافق احکام نجومی وعدد سالهای هجری آمد وخیالها بدین سبب مستحکم شد وبسیار کس از اهل تمیز واصحاب نعمت وثروت اندیشه بر آن گماشتند که در غارها مسکن وماوا گیرند بعضی آونهای محکم ساختند ودر مسارب ومداخل زمین جایهای حصین ترتیب دادند.(جز فراقانی ، ترجمه یمنی، ص ۴۲۰ و۴۲۱)

معبد مهر ورجووی نیز از قرن هشتم هجری همانند دیگر معابد صخره ای به وسیله فرقه های صوفیه بعنوان خانقاه وعزلت گاه استفاده شد وتغییرات زیادی در جداره های آن بوجود آمد که از جمله آنها نقوش دوران اسلامی و کتیبه هایی شامل آیات قرآن است از این دوره به بعد معبد مهر ورجوی به نام امامزاده معصوم ویا زیارتگاه ملا معصوم ورجووی نامیده شد واهالی آنرا به عنوان یکی از اولیاء یا صحابه قبول دارند. 

در دیوار ظلع غربی تالارمرکزی معبد مهر ورجووی کتیبه ای به خط ثلث کنده شده که بیشتر آن فرو ریخته شده است واین بنا متعلق به دوره اسلامی است (قرن هشتم هجری قمری) باقیمانده کتیبه کلماتی از آیه شریفه ۱۲۹ آل عمران را در بر دارد وقسمت هایی از کتیبه فوق که قابل خواندن است به شرح زیر میباشد:

 وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢٩)